Expropriation Legal Framework Greece / Αναγκαστικές απαλλοτριώσεις & συστάσεις δουλείας από ΟΤΑ! Το προτεινόμενο θεσμικό πλαίσιο!

Σημαντικές ανατροπές και απλούστευση των διαδικασιών φέρνει το νέο προτεινόμενο θεσμικό πλαίσιο που αφορά τις αναγκαστικές απαλλοτριώσεις και τις συστάσεις δουλείας από ΟΤΑ. Με στόχο την επιτάχυνση των έργων δημόσιας ωφέλειας στην Τοπική Αυτοδιοίκηση, οι νέες ρυθμίσεις επιχειρούν να γεφυρώσουν το χάσμα ανάμεσα στην ανάγκη των Δήμων για άμεση αξιοποίηση εκτάσεων και στην προστασία των δικαιωμάτων των ιδιοκτητών. Το νομοθέτημα αυτό αναμένεται να αναδιαμορφώσει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο οι Δήμοι και οι Περιφέρειες θα αποκτούν γη για υποδομές, επηρεάζοντας άμεσα χιλιάδες ακίνητα σε όλη τη χώρα.

Το Υπουργείο Εσωτερικών εισάγει ένα νέο, συγκεντρωτικό πλαίσιο κανόνων για τις αναγκαστικές απαλλοτριώσεις, τις συστάσεις δουλείας και τις τεχνικές επεμβάσεις σε αστικά και αγροτικά ακίνητα από τους οργανισμούς τοπικής αυτοδιοίκησης (ΟΤΑ), μέσω ρυθμίσεων που προστέθηκαν σε υπό δημόσια διαβούλευση σχέδιο νόμου.

Οι δήμοι και οι περιφέρειες αποκτούν την ευχέρεια να δεσμεύουν ιδιοκτησίες για λόγους δημόσιας ωφέλειας με απόφαση απόλυτης πλειοψηφίας των συμβουλίων τους. Παράλληλα, θεσμοθετείται η υποχρέωση των ιδιοκτητών να ανέχονται δοκιμαστικές γεωτρήσεις, εκσκαφές και διελεύσεις δικτύων εντός των εκτάσεών τους, με πρόβλεψη αποζημίωσης σε περίπτωση ζημίας.

Ποιες είναι οι βασικές προϋποθέσεις για την κήρυξη απαλλοτρίωσης;

Η κήρυξη αναγκαστικής απαλλοτρίωσης ή η σύσταση εμπράγματου δικαιώματος δουλείας υπέρ δήμου ή περιφέρειας απαιτεί πλέον την έκδοση απόφασης από το οικείο δημοτικό ή περιφερειακό συμβούλιο. Η απόφαση αυτή λαμβάνεται με την απόλυτη πλειοψηφία των μελών του σώματος.

Για τη νομιμότητα της πράξης, το κείμενο της απόφασης πρέπει να περιέχει, επί ποινή ακυρότητας:

• Σαφή και ακριβή προσδιορισμό του υπό απαλλοτρίωση ακινήτου ή του συνιστώμενου δικαιώματος δουλείας.
• Επαρκή τεκμηρίωση της δημόσιας ωφέλειας που εξυπηρετείται.

Η διαδικασία εναρμονίζεται με τις διατάξεις του ν. 2882/2001 (Κώδικας Αναγκαστικών Απαλλοτριώσεων Ακινήτων). Επιπλέον, εισάγεται αυστηρό χρηματοοικονομικό κριτήριο: απαιτείται η προηγούμενη έκδοση απόφασης ανάληψης υποχρέωσης ή πολυετούς υποχρέωσης, η οποία πρέπει να μνημονεύεται ρητά στο προοίμιο της πράξης. Η ανακοίνωση δημοσιεύεται σε μία εφημερίδα της πρωτεύουσας του νομού όπου βρίσκεται το ακίνητο, διαδικασία με την οποία ολοκληρώνεται και τυπικά η κήρυξη.

Ποια ένδικα μέσα και προθεσμίες έχουν στη διάθεσή τους οι ιδιοκτήτες;

Οι ιδιοκτήτες ακινήτων, εφόσον είναι γνωστοί, ενημερώνονται με επίσημη κοινοποίηση της απόφασης από όργανο του οικείου δήμου, της περιφέρειας ή άλλου δημόσιου φορέα, το οποίο συντάσσει σχετικό αποδεικτικό. Σε περιπτώσεις αγνώστων ιδιοκτητών, εφαρμόζονται οι διατάξεις του π.δ. 503/1985 (Κώδικας Πολιτικής Δικονομίας).

Οι θιγόμενοι έχουν δικαίωμα άσκησης ειδικής διοικητικής προσφυγής. Η προθεσμία είναι αποκλειστική και ορίζεται σε δεκαπέντε (15) ημέρες από την ημέρα της επίσημης κοινοποίησης της απόφασης.

Στην περίπτωση που ένας δήμος κηρύξει απαλλοτρίωση ή σύσταση δουλείας σε ακίνητο που βρίσκεται εκτός των διοικητικών του ορίων, η απόφαση επιδίδεται στον δήμο της επικράτειας του ακινήτου. Το οικείο δημοτικό συμβούλιο οφείλει να γνωμοδοτήσει αιτιολογημένα εντός αποκλειστικής προθεσμίας ενός (1) μηνός. Αν η προθεσμία παρέλθει άπρακτη, η διαδικασία συνεχίζεται κανονικά χωρίς τη γνωμοδότηση.

Ποιες επεμβάσεις υποχρεούνται να ανέχονται οι ιδιοκτήτες ακινήτων;

Το νομοθέτημα επεκτείνει τις υποχρεώσεις ανοχής των κυρίων ή κατόχων αστικών και αγροτικών ακινήτων έναντι των τεχνικών κλιμακίων των ΟΤΑ και των επιχειρήσεών τους (π.χ. ΔΕΥΑ).

Συγκεκριμένα, οι ιδιοκτήτες υποχρεούνται να επιτρέπουν:

1. Τη διενέργεια δοκιμαστικών γεωτρήσεων και εκσκαφών για την ανεύρεση υδάτων ή την αξιοποίηση πηγών, υπό την προϋπόθεση ότι υπάρχει σχετική τεχνική ή γεωλογική μελέτη.
2. Την τοποθέτηση και διέλευση σωλήνων ύδρευσης, άρδευσης και αποχέτευσης.
3. Την τοποθέτηση ρυθμιστικών ή ενδεικτικών πινακίδων κυκλοφορίας και ονοματοθεσίας, καθώς και τη στήριξη φωτιστικών σωμάτων.

Σε περίπτωση μετατόπισης των εγκατεστημένων σωλήνων, ο ιδιοκτήτης μπορεί να υποβάλει αίτηση. Το αρμόδιο συμβούλιο οφείλει να εκδώσει απόφαση εντός είκοσι (20) ημερών, ενώ η σχετική δαπάνη μετατόπισης επιβαρύνει εξ ολοκλήρου τον δήμο ή την περιφέρεια.

Πώς καθορίζονται οι αποζημιώσεις για ζημιές από τεχνικά έργα;

Εάν κατά τη διάρκεια των γεωτρήσεων, των εκσκαφών ή των εργασιών εγκατάστασης δικτύων προκληθεί υλική ζημιά στο ακίνητο, προβλέπεται η καταβολή αποζημίωσης. Το ύψος της ζημίας και το ποσό της οφειλόμενης αποζημίωσης προσδιορίζονται μέσω πρωτοκόλλου που συντάσσει η τεχνική υπηρεσία του οικείου δήμου ή της περιφέρειας.

Ο διοικούμενος διατηρεί το δικαίωμα να προσβάλει το ύψος του ποσού. Η δικαστική διεκδίκηση γίνεται με την κατάθεση αίτησης για αύξηση της αποζημίωσης στο Μονομελές Πρωτοδικείο της περιφέρειας του ακινήτου. Η αίτηση πρέπει να κατατεθεί εντός δεκαπέντε (15) ημερών από την κοινοποίηση του πρωτοκόλλου της τεχνικής υπηρεσίας και εκδικάζεται με τη διαδικασία των ασφαλιστικών μέτρων.

Ανάλυση επιπτώσεων για τον Τεχνικό Κλάδο

Η θεσμοθέτηση των συγκεκριμένων άρθρων μεταβάλλει τα δεδομένα για τους μηχανικούς, τους μελετητές και τους διαχειριστές έργων υποδομής στην τοπική αυτοδιοίκηση:

• Επιτάχυνση Ωρίμανσης Έργων Υποδομής: Η δυνατότητα των ΟΤΑ να κηρύσσουν απαλλοτριώσεις με απόλυτη πλειοψηφία του συμβουλίου και η σύντομη αποκλειστική προθεσμία των 15 ημερών για προσφυγές περιορίζουν τους χρόνους δικαστικών εμπλοκών. Αυτό διευκολύνει τον σχεδιασμό δικτύων ύδρευσης, αποχέτευσης και οδοποιίας.
• Αυστηρότερη Χρηματοοικονομική Δέσμευση προ Κήρυξης: Οι μελετητές πρέπει να λαμβάνουν υπόψη ότι καμία απαλλοτρίωση δεν μπορεί να κηρυχθεί αν δεν έχει προηγηθεί εγκεκριμένη απόφαση ανάληψης πολυετούς δέσμευσης κονδυλίων. Οι τεχνικές μελέτες πρέπει πλέον να συμβαδίζουν απόλυτα με τις οικονομικές υπηρεσίες των δήμων.
• Διευκόλυνση Γεωτεχνικών και Υδρογεωλογικών Ερευνών: Οι μηχανικοί πεδίου αποκτούν νόμιμη πρόσβαση σε ιδιωτικά οικόπεδα και κτήματα για δοκιμαστικές γεωτρήσεις και εκσκαφές, μειώνοντας τις καθυστερήσεις που οφείλονταν σε αρνήσεις ιδιοκτητών. Η ύπαρξη εγκεκριμένης τεχνικής ή γεωλογικής μελέτης αποτελεί το μοναδικό αλλά απαραίτητο «διαβατήριο» για την είσοδο των συνεργείων.
• Διαχείριση Κινδύνου και Αποζημιώσεις: Οι τεχνικές υπηρεσίες των δήμων αναλαμβάνουν τον ρόλο του εκτιμητή ζημιών (σύνταξη πρωτοκόλλου). Αυτό απαιτεί υψηλή τεχνική εξειδίκευση από τους μηχανικούς των δήμων, καθώς οι εκτιμήσεις τους θα δοκιμάζονται στα δικαστήρια (Μονομελή Πρωτοδικεία) υπό το καθεστώς των ασφαλιστικών μέτρων, γεγονός που απαιτεί άρτια τεκμηρίωση των φακέλων ζημιάς.

Το πλήρες κείμενο των προτεινόμενων διατάξεων: Απαλλοτριώσεις & επεμβάσεις στην ιδιοκτησία

Άρθρο 640
Απαλλοτρίωση, δουλεία, εξαγορά επιχειρήσεων

1. Επιτρέπεται να απαλλοτριωθούν αναγκαστικά υπέρ των δήμων και περιφερειών, για λόγους δημόσιας ωφέλειας, αστικά ή αγροτικά ακίνητα ή να συσταθεί δουλεία εις βάρος τους, για την υλοποίηση κάθε σκοπού που εμπίπτει στις αρμοδιότητές τους.
2. Αναγνωρίζεται δικαίωμα προτιμήσεως υπέρ δήμων και περιφερειών απέναντι σε άλλους δημόσιους φορείς, σε περίπτωση εξαγοράς επιχειρήσεων ή αναγκαστικής συμμετοχής σε αυτές, σύμφωνα με τις παρ. 3 έως 5 του άρθρου 106 του Συντάγματος.

Άρθρο 641
Κήρυξη απαλλοτρίωσης και σύσταση δουλείας

1. Η απαλλοτρίωση κηρύσσεται με απόφαση του δημοτικού ή περιφερειακού συμβουλίου, αντίστοιχα, η οποία λαμβάνεται με την απόλυτη πλειοψηφία των μελών του.
2. Η απόφαση της παρ. 1 περιέχει επί ποινή ακυρότητας σαφή προσδιορισμό του ακινήτου που απαλλοτριώνεται ή του δικαιώματος δουλείας που συνιστάται και της δημόσιας ωφέλειας, για την οποία γίνεται η απαλλοτρίωση ή η σύσταση δουλείας.
3. Οι κείμενες διατάξεις για τις αναγκαστικές απαλλοτριώσεις του δημοσίου εφαρμόζονται και στις απαλλοτριώσεις ή τις συστάσεις δουλειών, υπέρ δήμων και περιφερειών, εφόσον δεν είναι αντίθετο με το παρόν Κεφάλαιο.

Άρθρο 642
Προϋποθέσεις κήρυξης απαλλοτρίωσης και σύστασης δουλείας

1. Για την έκδοση της απόφασης του άρθρου 641, περί κήρυξης απαλλοτρίωσης και σύστασης δουλείας, τηρούνται οι προϋποθέσεις και η διαδικασία των παρ. 1 έως 6 του άρθρου 3 και του άρθρου 6 του Κώδικα Αναγκαστικών Απαλλοτριώσεων Ακινήτων (ν. 2882/2001, Α΄17), εφόσον δεν είναι αντίθετες με τον παρόντα. Η ανακοίνωση της παρ. 5 του άρθρου 3 του Κώδικα Αναγκαστικών Απαλλοτριώσεων Ακινήτων, δημοσιεύεται σε μία εφημερίδα της πρωτεύουσας του νομού, όπου βρίσκεται η απαλλοτριωτέα έκταση ή το μεγαλύτερο τμήμα της. Επιπροσθέτως, απαιτείται να έχει προηγηθεί η έκδοση απόφασης ανάληψης υποχρέωσης ή πολυετούς υποχρέωσης, η οποία μνημονεύεται στο προοίμιο της πράξης κήρυξης της απαλλοτρίωσης.
2. Η απόφαση με την οποία κηρύσσεται η απαλλοτρίωση ή συνιστάται εμπράγματο δικαίωμα, κοινοποιείται στον καθ’ ου η απαλλοτρίωση ή σύσταση εμπράγματου δικαιώματος, εφόσον είναι γνωστός, με όργανο του οικείου δήμου και της περιφέρειας αντίστοιχα ή άλλο δημόσιο όργανο, που συντάσσει αποδεικτικό κοινοποίησης. Αν ο καθ’ ου είναι άγνωστος, η κοινοποίηση γίνεται σύμφωνα με τον Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας (π.δ. 503/1985, Α΄182). Ο καθ’ ου έχει δικαίωμα προσφυγής σύμφωνα με το άρθρο 691, περί δικαιώματος άσκησης ειδικής διοικητικής προσφυγής, εντός αποκλειστικής προθεσμίας δεκαπέντε (15) ημερών από την κοινοποίηση της απόφασης.
3. Σε περίπτωση απαλλοτρίωσης υπέρ δήμων, αν κηρυχθεί απαλλοτρίωση ή γίνει σύσταση δουλείας σε ακίνητο που βρίσκεται έξω από τη διοικητική περιφέρεια του δήμου, η σχετική απόφαση επιδίδεται σύμφωνα με τον Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας στον δήμο, στη διοικητική περιφέρεια του οποίου βρίσκεται το ακίνητο. Το δημοτικό συμβούλιο του δήμου αυτού υποχρεούται να γνωμοδοτήσει αιτιολογημένα μέσα σε αποκλειστική προθεσμία ενός (1) μηνός, η οποία αρχίζει από την επόμενη της επίδοσης του πρώτου εδαφίου. Αν παρέλθει άπρακτη η προθεσμία αυτή, η διαδικασία της απαλλοτρίωσης ή της σύστασης δουλείας συνεχίζεται και χωρίς τη γνωμοδότηση αυτή.

Άρθρο 643
Δημοσίευση απόφασης κήρυξης απαλλοτρίωσης και σύστασης δουλείας

1. Αν κριθεί ότι νόμιμα εκδόθηκε η απόφαση του άρθρου 641, περί κήρυξης απαλλοτρίωσης και σύστασης δουλείας, το πλήρες κείμενο αυτής δημοσιεύεται με φροντίδα του οικείου δήμου ή της οικείας περιφέρειας, μια (1) φορά σε εφημερίδα της πρωτεύουσας του νομού όπου βρίσκεται η απαλλοτριωτέα έκταση ή το μεγαλύτερο τμήμα της.
2. Με τις δημοσιεύσεις αυτές ολοκληρώνεται η διαδικασία κήρυξης της απαλλοτρίωσης ή σύστασης δουλείας. Αν ακυρωθεί η απόφαση απαλλοτρίωσης ή σύστασης δουλείας, επαναλαμβάνονται οι δημοσιεύσεις της παρ. 1.

Άρθρο 644
Λοιπές επεμβάσεις στην ιδιοκτησία

1. Οι κύριοι ή κάτοχοι κτημάτων και οικοπέδων υποχρεούνται να ανέχονται τη διενέργεια δοκιμαστικών γεωτρήσεων και εκσκαφών μέσα σε αυτά από τους δήμους, τις περιφέρειες ή τις δημοτικές επιχειρήσεις ύδρευσης και αποχέτευσης, όταν τούτο προβλέπεται από τεχνική ή γεωλογική μελέτη ή έκθεση για την ανεύρεση υδάτων, καθώς και την αξιοποίηση υφιστάμενων πηγών ή την τοποθέτηση σωλήνων ύδρευσης, άρδευσης και αποχέτευσης. Η μετατόπιση των σωλήνων ύδρευσης, άρδευσης και αποχέτευσης, που τοποθετούνται, γίνεται ύστερα από αίτηση του κυρίου ή του κατόχου του ακινήτου, με απόφαση του οικείου συμβουλίου, που εκδίδεται μέσα σε είκοσι (20) ημέρες. Στην περίπτωση αυτή η σχετική δαπάνη επιβαρύνει τον δήμο ή την περιφέρεια.
   Επίσης, οι κύριοι ή κάτοχοι ακινήτων υποχρεούνται να ανέχονται την τοποθέτηση ενδεικτικών πινακίδων, για την κυκλοφορία και την ονοματοθεσία οδών και πλατειών, καθώς και τη στήριξη φωτιστικών σωμάτων.
2. Αν προκληθεί ζημιά από τις ενέργειες της παρ. 1, η οφειλόμενη αποζημίωση ορίζεται με πρωτόκολλο που συντάσσει η τεχνική υπηρεσία του οικείου δήμου ή της περιφέρειας.
3. Όποιος έχει έννομο συμφέρον δύναται να ασκήσει στο Μονομελές Πρωτοδικείο της περιφέρειας του ακινήτου αίτηση για αύξηση του ποσού της οφειλόμενης αποζημίωσης. Η αίτηση αυτή ασκείται μέσα σε προθεσμία δεκαπέντε (15) ημερών, αφότου το πρωτόκολλο κοινοποιήθηκε στον ενδιαφερόμενο και εκδικάζεται με τη διαδικασία των ασφαλιστικών μέτρων.