Σήμερα, 8 Αυγούστου, η γάτα έχει την τιμητική της, καθώς γιορτάζεται η Παγκόσμια Ημέρα Γάτας. Η ημέρα καθιερώθηκε το 2002 με πρωτοβουλία του International Fund for Animal Welfare (IFAW), με στόχο όχι μόνο να τιμηθεί ένα από τα δημοφιλέστερα ζώα συντροφιάς, αλλά και να ενισχυθεί η ευαισθητοποίηση για την ευζωία και την προστασία των γατών.

Και η αλήθεια είναι πως η γάτα αξίζει κάτι περισσότερο από μια ημέρα με φωτογραφίες, χάδια και... περισσότερες λιχουδιές.

Η σημερινή ημέρα είναι επίσης μια υπενθύμιση για τις χιλιάδες αδέσποτες γάτες που ζουν στους δρόμους, χωρίς την ασφάλεια ενός σπιτιού, εκτεθειμένες σε ασθένειες, τραυματισμούς, έλλειψη τροφής και τους καθημερινούς κινδύνους της πόλης.

Γιατί γιορτάζεται στις 8 Αυγούστου

Η Παγκόσμια Ημέρα Γάτας καθιερώθηκε το 2002 από το IFAW. Στόχος της είναι να στρέψει την προσοχή του κοινού στις ανάγκες των γατών και στην υπεύθυνη φροντίδα τους.

Η 8η Αυγούστου, ωστόσο, δεν είναι η μοναδική ημερομηνία κατά την οποία τιμάται το συγκεκριμένο ζώο. Σε ορισμένες ευρωπαϊκές χώρες η αντίστοιχη ημέρα γιορτάζεται στις 17 Φεβρουαρίου, στη Ρωσία την 1η Μαρτίου, ενώ στις Ηνωμένες Πολιτείες στις 29 Οκτωβρίου.

Στην Ελλάδα και σε πολλές άλλες χώρες, όμως, η 8η Αυγούστου έχει καθιερωθεί ως η ημέρα που είναι αφιερωμένη στις γάτες.

Μια σχέση που ξεκίνησε πριν από χιλιάδες χρόνια

Η ιστορία της γάτας δίπλα στον άνθρωπο δεν είναι πρόσφατη.

Οι έρευνες δείχνουν ότι οι γάτες και οι άνθρωποι συνυπάρχουν εδώ και τουλάχιστον 10.000 έως 12.000 χρόνια. Και η αρχή αυτής της σχέσης φαίνεται πως δεν έγινε επειδή ο άνθρωπος αποφάσισε ξαφνικά να αποκτήσει ένα κατοικίδιο.

Αντίθετα, φαίνεται ότι η γάτα... επέλεξε τον άνθρωπο.

Όταν οι πρώτες ανθρώπινες κοινωνίες εγκατέλειψαν σταδιακά τη νομαδική ζωή και δημιούργησαν μόνιμους οικισμούς, συγκεντρώθηκαν σε αυτούς μεγάλες ποσότητες τροφής και, μαζί, μεγάλοι πληθυσμοί τρωκτικών.

Οι αγριόγατες της Μέσης Ανατολής, γνωστές ως Felis silvestris lybica, βρήκαν στους νέους αυτούς οικισμούς μια εξαιρετική πηγή τροφής.

Κυνηγούσαν τα τρωκτικά και άρχισαν να παραμένουν κοντά στις ανθρώπινες εγκαταστάσεις.

Ο άνθρωπος κέρδιζε έναν φυσικό «σύμμαχο» απέναντι στα ποντίκια και η γάτα αποκτούσε πρόσβαση σε μια σταθερή πηγή τροφής.

Μια σχέση αμοιβαίου οφέλους είχε μόλις αρχίσει.

Από τη Μεσοποταμία στην οικόσιτη γάτα

Η διαδικασία αυτή εξελίχθηκε σταδιακά και σε βάθος χιλιετιών.

Από τους πληθυσμούς των αγριόγατων που ζούσαν κοντά στους ανθρώπους προέκυψε τελικά η οικόσιτη γάτα, Felis catus.

Ωστόσο, η σχέση αυτή διαφέρει σημαντικά από την κλασική εικόνα της εξημέρωσης που έχουμε για άλλα ζώα.

Οι γάτες διατήρησαν σε μεγάλο βαθμό την ανεξαρτησία τους, τις κυνηγετικές τους ικανότητες και πολλά από τα χαρακτηριστικά της άγριας συμπεριφοράς τους.

Ακόμη και σήμερα, μια οικόσιτη γάτα μπορεί να ζήσει δίπλα στον άνθρωπο χωρίς να εξαρτάται από αυτόν στον ίδιο βαθμό που εξαρτώνται άλλα κατοικίδια.

Η γάτα στην αρχαία Αίγυπτο

Αν υπάρχει ένας πολιτισμός που συνδέθηκε όσο κανένας άλλος με τη γάτα, αυτός είναι η αρχαία Αίγυπτος.

Οι γάτες κατείχαν ιδιαίτερη θέση στην αιγυπτιακή κοινωνία και συνδέθηκαν με θεότητες. Σε αρκετές περιπτώσεις λατρεύτηκαν, μουμιοποιήθηκαν και ακόμη και διακοσμήθηκαν με πολύτιμα αντικείμενα.

Η σχέση όμως δεν βασιζόταν μόνο στη θρησκευτική λατρεία.

Η πρακτική χρησιμότητα της γάτας ως κυνηγού τρωκτικών την έκανε ιδιαίτερα πολύτιμη για τις ανθρώπινες κοινωνίες.

Με τον χρόνο, η γάτα πέρασε από τον ρόλο του αποτελεσματικού κυνηγού στον ρόλο του συντρόφου.

Οι γάτες ταξίδεψαν μαζί με τον άνθρωπο

Η ιστορία τους δεν περιορίστηκε στη Μέση Ανατολή.

Οι γάτες ταξίδεψαν με τους ανθρώπους και εξαπλώθηκαν σε διάφορα σημεία του κόσμου.

Ένα από τα σημαντικότερα αρχαιολογικά ευρήματα προέρχεται από την Κύπρο, όπου ένας χώρος ταφής παρέχει ενδείξεις ότι άνθρωποι και γάτες ζούσαν δίπλα-δίπλα ήδη πριν από περίπου 9.500 χρόνια. Η παρουσία της γάτας στο νησί θεωρείται ένδειξη ότι μεταφέρθηκε εκεί από ανθρώπους.

Αργότερα, οι γάτες ταξίδεψαν πάνω στα πλοία, όπου είχαν έναν ακόμη ιδιαίτερα χρήσιμο ρόλο: τον έλεγχο των πληθυσμών ποντικιών και άλλων τρωκτικών.

Έτσι, χωρίς να το γνωρίζουν, οι ναυτικοί συνέβαλαν στην παγκόσμια εξάπλωση του συγκεκριμένου αιλουροειδούς.

Από τα πλοία στα σπίτια

Για αιώνες η γάτα παρέμενε περισσότερο ένας «εργαζόμενος» σύντροφος παρά ένα καθαρόαιμο κατοικίδιο.

Ζούσε μέσα και γύρω από τα ανθρώπινα σπίτια, έμπαινε και έβγαινε ελεύθερα και φρόντιζε να διατηρεί υπό έλεγχο τα τρωκτικά.

Στην Ευρώπη, οι γάτες έγιναν ιδιαίτερα διαδεδομένες περίπου από τον 4ο αιώνα μ.Χ., ενώ η σχέση τους με τους ανθρώπους συνέχισε να εξελίσσεται.

Ακόμη και η λογοτεχνία κατέγραψε αυτή τη συμβίωση. Ο Τζέφρι Τσώσερ αναφέρεται σε «πόρτα γάτας» στα Παραμύθια του Καντέρμπουρι τον 14ο αιώνα.

Η γάτα που έγινε... υπάλληλος

Η χρησιμότητα των γατών ήταν τέτοια ώστε σε ορισμένες περιπτώσεις απέκτησαν ακόμη και επίσημο ρόλο.

Στις Ηνωμένες Πολιτείες χρησιμοποιούνταν για την αντιμετώπιση τρωκτικών και, σύμφωνα με ιστορικές αναφορές, γάτες εργάζονταν ακόμη και σε εγκαταστάσεις της αμερικανικής ταχυδρομικής υπηρεσίας κατά τον 19ο και τις αρχές του 20ού αιώνα.

Την ίδια ώρα, η παρουσία τους στις ανθρώπινες κατοικίες άρχισε σταδιακά να αποκτά έναν νέο χαρακτήρα.

Δεν βρίσκονταν πλέον εκεί μόνο επειδή ήταν χρήσιμες.

Ήταν εκεί επειδή οι άνθρωποι ήθελαν την παρέα τους.

Η μεγάλη αλλαγή ήρθε μόλις πριν από λίγο

Παρά το γεγονός ότι άνθρωποι και γάτες συνυπάρχουν εδώ και χιλιάδες χρόνια, η εικόνα της γάτας ως αποκλειστικά οικόσιτου ζώου είναι σχετικά πρόσφατη.

Μόλις προς τα τέλη του 19ου αιώνα άρχισε να γίνεται όλο και πιο διαδεδομένη η διατήρηση γατών κυρίως για συντροφιά.

Η πρώτη μεγάλη έκθεση γάτας πραγματοποιήθηκε στο Madison Square Garden το 1895, ενώ μέχρι το τέλος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου οι γάτες είχαν πλέον καθιερωθεί ευρέως ως κατοικίδια στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Με άλλα λόγια, το να κοιμάται σήμερα μια γάτα στον καναπέ ενός σπιτιού είναι το αποτέλεσμα μιας σχετικά πρόσφατης εξέλιξης μιας σχέσης που ξεκίνησε χιλιάδες χρόνια πριν.

Η πιο διάσημη γάτα της εποχής της

Ακόμη και στον Λευκό Οίκο υπήρχε χώρος για μια γάτα.

Η γάτα του προέδρου των ΗΠΑ Κάλβιν Κούλιτζ κατά τη δεκαετία του 1920 είχε την ελευθερία να περιφέρεται μέσα και έξω από τον Λευκό Οίκο, σε μια εποχή κατά την οποία η ιδέα ότι μια γάτα πρέπει να παραμένει αποκλειστικά μέσα στο σπίτι ήταν πολύ λιγότερο διαδεδομένη.

Εξημερώθηκε πραγματικά η γάτα;

Και εδώ βρίσκεται ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία της ιστορίας της.

Οι επιστήμονες εξακολουθούν να συζητούν σε ποιον βαθμό μπορούμε να μιλάμε για πλήρη εξημέρωση της γάτας.

Σε αντίθεση με τον σκύλο, που υπέστη πολύ πιο έντονη επιλεκτική αναπαραγωγή από τον άνθρωπο, η γάτα διατήρησε μεγάλο μέρος της συμπεριφοράς του άγριου προγόνου της.

Μπορεί να κυνηγήσει, να βρει τροφή και να επιβιώσει σε δύσκολες συνθήκες. Μπορεί να ζήσει με τον άνθρωπο, αλλά μπορεί επίσης να προσαρμοστεί σε ένα περιβάλλον όπου η ανθρώπινη φροντίδα είναι περιορισμένη.

Ίσως γι' αυτό και η σχέση μας μαζί της μοιάζει περισσότερο με συνεργασία παρά με σχέση απόλυτης εξάρτησης.

Όπως έχει επισημανθεί από τη γενετίστρια αιλουροειδών Λέζλι Λάιονς, οι γάτες έκαναν αυτό που χρειαζόταν ο άνθρωπος ακόμη και πριν από την πλήρη εξημέρωσή τους.

Η σημερινή ημέρα, ωστόσο, δεν αφορά μόνο τις γάτες που έχουν ένα ζεστό σπίτι, γεμάτο τροφή, παιχνίδια και ανθρώπους που τις φροντίζουν.

Αφορά και εκείνες που δεν στάθηκαν τόσο τυχερές.

Οι αδέσποτες γάτες αντιμετωπίζουν καθημερινά την πείνα, τις ασθένειες, τους τραυματισμούς, την κυκλοφορία των οχημάτων και τις δύσκολες καιρικές συνθήκες.

Γι' αυτό η Παγκόσμια Ημέρα Γάτας μπορεί να γίνει κάτι περισσότερο από μια γιορτή.

Μπορεί να αποτελέσει αφορμή για υιοθεσία, υπεύθυνες στειρώσεις, παροχή τροφής και νερού, κτηνιατρική φροντίδα και στήριξη φιλοζωικών οργανώσεων.

Γιατί η φροντίδα ενός ζώου δεν μπορεί να περιορίζεται σε μία ημέρα του χρόνου.

Ένα ζώο που δεν ανήκει πραγματικά σε κανέναν

Ίσως τελικά αυτό να είναι και το μεγαλύτερο μυστικό της γάτας.

Εδώ και περίπου 10.000 χρόνια βρίσκεται δίπλα στον άνθρωπο, αλλά δεν έπαψε ποτέ να διατηρεί έναν δικό της κόσμο.

Δεν ζητά πάντοτε την προσοχή μας. Δεν υπακούει μηχανικά. Δεν εγκαταλείπει εύκολα την ανεξαρτησία της.

Και ακριβώς αυτή η ιδιαιτερότητα είναι που την έκανε τόσο ξεχωριστή.

Η γάτα δεν έγινε απλώς ένα ζώο που ζει στο σπίτι μας.

Έγινε ένας σύντροφος που επιλέγει πότε θα έρθει κοντά μας.

Και ίσως αυτός να είναι ο λόγος που, τόσες χιλιάδες χρόνια μετά την πρώτη συνάντηση ανθρώπου και γάτας, εξακολουθούμε να νιώθουμε ότι εμείς είμαστε οι τυχεροί που μας επέλεξαν.