EU budget 2028-2034 / Κίνδυνος για τους Αγρότες και την Αυτοδιοίκηση ο νέος μακροπρόθεσμος Προϋπολογισμός της Ε.Ε.

Η Κοινή Αγροτική Πολιτική και το Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα σύγκλισης είναι δύο πολιτικές της Ευρωπαϊκής Ένωσης όπου η Αυτοδιοίκηση πέφτει συνεχώς επάνω τους στην καθημερινότητα. 

Από την μία η εικόνα και οι δυνατότητες της τοπικής αγροτικής οικονομίας και τα διάφορα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι αγρότες αλιείς και κτηνοτρόφοι, από την άλλη η τεράστια ανάγκη υποδομών που καλούνται οι Δημοτικές Αρχές να φτιάξουν. 

Και εδώ με τους νέους προσανατολισμούς και την εκπόνηση του νέου Πολυετούς Ευρωπαϊκού Προϋπολογισμού και τα SAFE και το ReArm Europe τα πράγματα φαίνονται πολύ δυσοίωνα. 

Ο Πολυετής Δημοσιονομικός Προγραμματισμός [Multiannual Financial Framework “MFF”] αποτελεί τον μακροπρόθεσμο προϋπολογισμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης, που ορίζει τα πλαίσια δαπανών και επενδύσεων για μία περίοδο συνήθως επτά ετών. Δεν αποτελεί ετήσιο προϋπολογισμό, αλλά καθορίζει τα ανώτατα όρια ανά μεγάλο τομέα (π.χ. αγροτική πολιτική, συνοχή, έρευνα, υποδομές, ασφάλεια) και προσφέρει σταθερότητα και προβλεψιμότητα στη χρηματοδότηση πολιτικών και προγραμμάτων της ΕΕ.

Το τρέχον MFF καλύπτει την περίοδο 2021–2027 και συνδέεται με το πακέτο ανάκαμψης NextGenerationEU, που αυξάνει σημαντικά τους διαθέσιμους πόρους για επενδύσεις μετά την πανδημία.

Τον Ιούλιο του 2025 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσίασε την πρόταση για το επόμενο MFF 2028–2034, με προϋπολογισμό περίπου 2 τρισεκατομμυρίων ευρώ και στόχο να εξοπλίσει την ΕΕ με ένα μακροπρόθεσμο επενδυτικό πλαίσιο που να στηρίζει οικονομική ανάπτυξη, στρατηγική αυτονομία, κοινωνική συνοχή και ανταγωνιστικότητα. Περίπου 800.000.000 προορίζονται για την Άμυνα και τους εξοπλισμούς. 

Κοινή Αγροτική Πολιτική (ΚΑΠ) στον νέο προγραμματισμό

Η ΚΑΠ αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες πολιτικές δαπάνες στον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό και παραδοσιακά καλύπτει περίπου το ένα τρίτο των συνολικών δαπανών της ΕΕ. Η ΚΑΠ περιλαμβάνει άμεσες ενισχύσεις προς τους γεωργούς και μέτρα ανάπτυξης της υπαίθρου, με στόχο τη στήριξη του εισοδήματος των αγροτών, την ασφάλεια τροφίμων και την προώθηση βιώσιμων πρακτικών.

Στο πλαίσιο της νέας πρότασης του Πολυετούς Προϋπολογισμού για την περίοδο 2028–2034, η ΚΑΠ αντιμετωπίζει μεταρρυθμιστικές προκλήσεις:

1. Διατήρηση πόρων αλλά ενσωμάτωση σε ευρύτερα σχέδια

Η πρόταση προβλέπει να ενσωματωθούν οι πόροι της ΚΑΠ σε εθνικά και περιφερειακά Εταιρικά Σχέδια, μαζί με άλλους σημαντικούς προϋπολογισμούς, όπως αυτά της συνοχής, κοινωνικής πολιτικής και αλιείας. Αυτό σημαίνει ότι τα κονδύλια για την αγροτική πολιτική δεν θα αποδίδονται πια αποκλειστικά ως ξεχωριστός τίτλος στον προϋπολογισμό, αλλά θα συνδυάζονται με άλλους τομείς υπό ένα ευρύτερο πλαίσιο στρατηγικών επενδύσεων.

2. Ειδικές “προστασίες” για τον αγροτικό τομέα

Παρόλο που υπάρχει η τάση προσέγγισης και ενοποίησης των πόρων, η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ursulavon der Leyen έχει δεσμευθεί για τη διατήρηση της ταυτότητας της ΚΑΠ και για την εισαγωγή “αγροτικού στόχου”, με τον οποίο οι χώρες θα πρέπει να αφιερώνουν ένα ελάχιστο ποσοστό (π.χ. 10%) από τα εθνικά τους σχέδια για αγροτικές ενισχύσεις και υπαίθριες δράσεις, ώστε να προστατευτεί η στήριξη για τους αγρότες και τις τοπικές κοινωνίες. Από το 33% οδεύουμε λοιπόν προς το 10%.

Συνολικά, η ΚΑΠ στο νέο MFF συνεχίζει να αποτελεί προτεραιότητα, αλλά σε ένα νέο, περισσότερο ευέλικτο και στρατηγικό πλαίσιο που δίνει μεγαλύτερο ρόλο στα κράτη μέλη στη διαμόρφωση της εφαρμογής της πολιτικής μέσα από εθνικά επενδυτικά σχέδια.

Το Πρόγραμμα Σύγκλισης (Cohesion Policy) και η νέα αρχιτεκτονική

Η πολιτική συνοχής (ή Πρόγραμμα Σύγκλισης) της ΕΕ στοχεύει στη μείωση των περιφερειακών ανισοτήτων και στην ενίσχυση της οικονομικής, κοινωνικής και χωρικής συνοχής των κρατών μελών. Περιλαμβάνει τα ευρωπαϊκά διαρθρωτικά και επενδυτικά ταμεία, όπως ο Ευρωπαϊκός Ταμείος Περιφερειακής Ανάπτυξης (ERDF) και ο Ευρωπαϊκός Κοινωνικός Ταμείος (ESF), καθώς και τον Ταμείο Συνοχής για τα πιο φτωχά κράτη μέλη. Αφορά και την Κοινωνική Πολιτική που φτάνει ως ενίσχυση στους Δήμους αλλά και την χρηματοδότηση των δήμων για υποδομές.

1. Μεταρρύθμιση του μοντέλου διαχείρισης

Στο νέο MFF προτείνονται Εθνικά και Περιφερειακά Εταιρικά Σχέδια (National and Regional Partnership Plans) στα οποία θα ενσωματώνονται οι πόροι από την πολιτική συνοχής, την ΚΑΠ και άλλες πολιτικές. Αυτό σημαίνει ότι οι πόροι για τη σύγκλιση δεν θα κατανέμονται πλέον κυρίως μέσω ξεχωριστών προγραμματικών γραμμών σε επίπεδο έργων αλλά στρατηγικά στο πλαίσιο ευρύτερων σχεδίων επενδύσεων και μεταρρυθμίσεων.

2. Εστίαση στην αποδοτικότητα και τα αποτελέσματα

Με την πρόταση αυτή, η εκταμίευση πόρων θα συνδέεται περισσότερο με την επίτευξη συγκεκριμένων στόχων και μεταρρυθμίσεων σε εθνικό και περιφερειακό επίπεδο, παρόμοια με ό,τι ισχύει σήμερα για τα σχέδια ανάκαμψης του NextGenerationEU. Εδώ εκτός του ότι οι όροι χρηματοδότησης περιπλέκονται και οι έλεγχοι γίνονται πολύ πιο ασφυκτικοί εγκαθίσταται και ο ανταγωνισμός μεταξύ των φορέων. Αυτό αποσκοπεί στη βελτίωση της αποδοτικότητας και στον έλεγχο των επενδύσεων με βάση επιδόσεις αλλά πολύ λένε ότι η υπόθεση του ΟΠΕΚΕΠ ήταν ένας προάγγελος για το τι θα εφαρμόζεται από εδώ και πέρα. 

3. Αμφιλεγόμενη ανακατανομή πόρων

Η συγχώνευση των πόρων της ΚΑΠ και της συνοχής σε εθνικά σχέδια και η δυνατότητα χρήσης πόρων για νέα προτεραιότητες (π.χ. άμυνα, ψηφιακή μετάβαση) έχει εγείρει ανησυχίες ότι ο ρόλος της πολιτικής σύγκλισης ενδέχεται να μειωθεί σε σχέση με το παρελθόν, με λιγότερα κονδύλια να δεσμεύονται ειδικά για υποδομές και μείωση ανισοτήτων.

Ωστόσο, η πρόταση για ελάχιστες εγγυήσεις και ειδικά μέτρα προστασίας για ευάλωτες περιοχές έχει εισαχθεί στις διαπραγματεύσεις, ώστε να διασφαλισθεί ότι οι περιφέρειες που χρειάζονται τη μεγαλύτερη στήριξη δεν θα απαλειφθούν από τη χρηματοδότηση. 

Συμπεράσματα

Από την πρόταση για το νέο μακροχρόνιο δημοσιονομικό πλαίσιο της ΕΕ (MFF 2028–2034) προκύπτουν τα εξής βασικά συμπεράσματα για ΚΑΠ και Πρόγραμμα Σύγκλισης:

• Η ΚΑΠ διατηρείται ως κεντρική πολιτική στο ευρωπαϊκό πλαίσιο, αλλά μετασχηματίζεται σε μια πιο ευέλικτη μορφή εντός εθνικών εταιρικών σχεδίων επενδύσεων.
• Η πολιτική σύγκλισης καλείται να ενσωματωθεί και να λειτουργήσει μαζί με άλλες πολιτικές, με έμφαση στην στρατηγική κατεύθυνση των επενδύσεων και την αποδοτικότητα του προγράμματος.
• Η μετάβαση αυτή μπορεί να δώσει στα κράτη μέλη μεγαλύτερη ευθύνη στη χρήση των πόρων, αλλά και να δημιουργήσει προκλήσεις για την προστασία των πιο ευάλωτων περιφερειών.

Η τελική μορφή του νέου MFF και η εξειδίκευση των κανόνων για ΚΑΠ και σύγκλιση θα καθορισθεί από διαπραγματεύσεις ανάμεσα στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και τα κράτη μέλη τα επόμενα έτη.

Το βασικό ερώτημα

Γιατί πολιτικές όπως η ΚΑΠ και το Πρόγραμμα Σύγκλισης “μπαίνουν στο ίδιο τραπέζι” με την άμυνα (SAFE, ReArm Europe);

Η απάντηση βρίσκεται σε τρία επίπεδα:

1. τον νέο τρόπο χρηματοδότησης της ΕΕ
2. τη δημοσιονομική πίεση στον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό
3. τη στρατηγική μετατόπιση της ΕΕ προς την ασφάλεια και την αυτονομία

Τι είναι το SAFE και το ReArm Europe (σε μία πρόταση)

• ReArm Europe: πολιτική πρωτοβουλία για μαζική ενίσχυση της ευρωπαϊκής αμυντικής ικανότητας (βιομηχανία, εξοπλισμοί, κοινές προμήθειες).
• SAFE (Security Action for Europe): χρηματοδοτικό εργαλείο της ΕΕ (δάνεια & εγγυήσεις) για να στηριχθούν κοινές αμυντικές επενδύσεις των κρατών-μελών.

Δεν είναι «ταμεία» τύπου ΕΣΠΑ, αλλά απορροφούν πολιτικό, δημοσιονομικό και χρηματοδοτικό χώρο στον συνολικό προϋπολογισμό της ΕΕ.

1. Όλοι αντλούν από τον ίδιο «κουμπαρά»: τον Πολυετή Προϋπολογισμό

Η ΕΕ δεν έχει απεριόριστους πόρους. Ό,τι αυξάνεται σε άμυνα, ασφάλεια και γεωπολιτική αυτονομία, ασκεί πίεση σε ΚΑΠ (αγρότες), και Πολιτική Συνοχής (δήμοι, περιφέρειες, υποδομές). Δεν «κόβονται αυτόματα» χρήματα από ΚΑΠ / Σύγκλιση, αλλά ανταγωνίζονται πλέον για προτεραιότητα.

2. Νέα φιλοσοφία: λιγότερα “αυτόνομα ταμεία”, περισσότερα «εθνικά σχέδια»

Η Επιτροπή προτείνει για την επόμενη περίοδο ενοποίηση ΚΑΠ + Συνοχής + κοινωνικών πολιτικών σε Εθνικά Επενδυτικά Σχέδια. Αυτό σημαίνει ότι τα κράτη μέλη αποφασίζουν πώς κατανέμουν πόρους και καλούνται να ισορροπήσουν μεταξύ αγροτικής πολιτικής, περιφερειακής ανάπτυξης, πράσινης μετάβασης και πλέον ασφάλειας & άμυνας

3. Η άμυνα «δικαιολογεί» ανακατευθύνσεις πόρων

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή χρησιμοποιεί πλέον ρητά το επιχείρημα «Η ασφάλεια είναι προϋπόθεση ανάπτυξης και συνοχής»

Αυτό ανοίγει τον δρόμο ώστε έργα υποδομών, logistics, ενέργεια και ψηφιακά συστήματα, να θεωρούνται dual–use(πολιτικά + στρατιωτικά).

Έτσι πόροι Συνοχής μπορεί να κατευθυνθούν σε έργα που δεν είναι καθαρά κοινωνικά ή τοπικά και αγροτικές ενισχύσεις να πιεστούν για «αποδοτικότητα» ή «συμβολή στη στρατηγική ανθεκτικότητα»

Ποιος είναι ο κίνδυνος για  αγρότες, Δήμους και Περιφέρειες

Για την ΚΑΠ φοβούνται απώλεια της «προτεραιότητας» των άμεσων ενισχύσεων, λιγότερα εγγυημένα κονδύλια και περισσότερες προϋποθέσεις & στόχοι

Για τη Σύγκλιση φοβούνται λιγότερα έργα μικρής κλίμακας (δήμοι), μετατόπιση πόρων σε εθνικές προτεραιότητες και αποδυνάμωση του ρόλου των περιφερειών

Τι λέει η Κομισιόν (επισήμως)

Η Επιτροπή προσπαθεί να καθησυχάσει ότι η ΚΑΠ και η Συνοχή δεν καταργούνται, ότι θα υπάρχουν ελάχιστα ποσοστά προστασίας ότι SAFE / ReArm Europe θα λειτουργούν κυρίως μέσω δανείων και εγγυήσεων, όχι άμεσων επιχορηγήσεων. Όμως το πολιτικό βάρος έχει αλλάξει και αυτό επηρεάζει τις διαπραγματεύσεις για όλα τα υπόλοιπα.

Η σχέση ΚΑΠ και Πολιτικής Σύγκλισης με το SAFE και το ReArm Europe δεν είναι άμεση αλλά στρατηγική. Η στροφή της ΕΕ προς την άμυνα και την ασφάλεια αλλάζει τις προτεραιότητες του Πολυετούς Προϋπολογισμού, δημιουργώντας πίεση και ανακατανομή πολιτικού και χρηματοδοτικού χώρου.

Σε αυτό το νέο πλαίσιο, αγροτική πολιτική και περιφερειακή ανάπτυξη καλούνται να συνυπάρξουν με την αμυντική στρατηγική, όχι ως ανταγωνιστές σε επίπεδο νόμων, αλλά ως πολιτικές που πλέον κρίνονται μέσα από τον ίδιο δημοσιονομικό και γεωπολιτικό φακό.